Sundgau

Château de Ferrette

Het Château de Ferrette staat op een rotspiek van 612 meter, boven een kloof met steile wanden, een strategische uitloper die al sinds de vroegste tijden bewoond is. Frederik van Montbéliard, die in 1103 de gebieden van de Opper-Elzas erfde, vestigde zich hier rond 1125 en nam de naam van de plek aan: hij stichtte het graafschap Ferrette, dat bijna twee eeuwen lang een van de machtigste heerlijkheden van de Opper-Elzas was. In 1271 verkocht Ulrich II van Ferrette kasteel en stad aan de bisschop van Bazel en werd zijn vazal, waarna het graafschap overging naar de Habsburgers. Het kasteel werd rond 1446 gerenoveerd, in 1488 herbouwd, in 1552 uitgebreid en tussen 1571 en 1615 aangepast aan vuurwapens; in 1540 lieten de bankiers Fugger een wal bouwen die het bovenkasteel met het benedenkasteel verbond. In 1632, tijdens de Dertigjarige Oorlog, namen de Zweden het in en plunderden ze de stad; alleen het onderste deel werd hersteld, en het kasteel verviel geleidelijk tot ruïne. Lodewijk XIV schonk het domein aan kardinaal Mazarin, en in 1777 ging het over naar de Grimaldi's, door het huwelijk van de toekomstige Honoré IV van Monaco met een erfgename van Mazarin; de prins van Monaco draagt nog altijd de titel graaf van Ferrette. De ruïnes, beschermd sinds 1930, worden met steun van de stad en het departement verstevigd.

Château du Morimont

De resten van Morimont, in het Duits Burg Mörsberg, staan op 522 meter hoogte in de gemeente Oberlarg, op een kilometer van de Zwitserse grens, 45 kilometer van Bazel en 40 van Mulhouse. Het wordt voor het eerst vermeld in 1183 en komt terug in 1271, toen de graaf van Ferrette het onder het leenheerschap van de bisschop van Bazel plaatste; daarna ging het, net als Ferrette en Landskron, naar de Habsburgers. De aardbeving van Bazel verwoestte het in 1356; de familie Morimont, vazallen van de Ferrettes, herbouwde het, en Pierre de Morimont, de beroemdste heer, maakte er een vesting van die bestand was tegen vuurwapens. Geldproblemen dwongen de familie het in 1582 te verkopen aan de graven van Ortenburg-Salamanca. In 1632 bezet door de Zweden, werd het op 2 april 1635 door de Fransen volledig verwoest. Lodewijk XIV schonk het in 1641 aan de familie Vignacourt, die het tot de Revolutie hield. In juli 1826 legden Xavier Stockmar, Olivier Seuret en de broers Quiquerez hier een eed af die beroemd is gebleven in de geschiedenis van de Zwitserse Jura. De ruïnes, sinds oktober 1841 een beschermd historisch monument, zijn gratis te bezoeken, op vijf minuten lopen van de parkeerplaats.

Château du Landskron

Landskron torent boven Leymen en het Leimental uit, op een paar meter van Hofstetten-Flüh, in Zwitserland. Het werd vóór 1297 gebouwd en had een sleutelpositie om de oostelijke Sundgau, de Rijnbocht en Bazel in de gaten te houden; het eigendom werd toen al betwist. Nadat het in handen van de Habsburgers was gekomen, werd het in 1462 toevertrouwd aan de heren Reich von Reichenstein, die het uitbreidden en er in 1516 een vesting van maakten. Toen de Habsburgse Elzas in 1648 Frans werd, ontsnapte Landskron aan het lot van de andere Elzasser burchten, die werden verlaten of gesloopt: na 1665 bouwde Vauban het om en legde er een garnizoen. Overschaduwd door Huningue en Neuf-Brisach diende het vanaf de jaren 1690 als staatsgevangenis, vooral voor politieke gevangenen of mensen die per lettre de cachet waren opgesloten. In december 1813, bij het begin van de Veldtocht in Frankrijk, ontmantelden Oostenrijkse en Beierse troepen het; alleen de donjon bleef gespaard, dankzij de pastoor van Hagenthal-le-Bas, die generaal von Wrede wist te overtuigen. Het kasteel, sinds 1923 een beschermd historisch monument, beleefde in de jaren zeventig een merkwaardig intermezzo, toen de eigenaars er een apenkolonie onderbrachten. Vanaf de ruïnes reikt het panorama over de Jura, de Rijnvlakte en Bazel.

Boerderijmuseum van Oltingue

Oltingue is een dorp in de Elzasser Jura, aan de oever van de Ill, waarvan het boerderijmuseum een levenswerk is. Jarenlang verzamelde abbé Étienne Bilger, een pastoor die verknocht was aan zijn streek, de voorwerpen die families uit de Sundgau weggooiden of naar de zolder verbanden: gereedschap, gebruiksvoorwerpen, meubels, klederdrachten. Een vereniging, de Maison du Sundgau, kocht en restaureerde een oude boerderij om ze onder te brengen, en de abbé schonk zijn collectie aan de stad Mulhouse. Sommige muren zijn kaal gelaten om de constructie van vakwerk en vlechtwerk met leem te tonen. De opstelling gaat over de ambachten, het huiselijk leven, het boerenwerk en het religieuze leven in de Sundgau in de 19e en het begin van de 20e eeuw; jongere bezoekers verbazen zich over de wafelijzers zonder stroom, het houten wasbord en de oude weefgetouwen. Aan de rand van het dorp bewaart de kapel Saint-Martin-des-Champs, het laatste spoor van het oorspronkelijke dorp dat in 1445 door de Armagnacs werd verwoest, middeleeuwse fresco's en Merovingische graven die bij opgravingen zijn blootgelegd. Het museum is van maart tot oktober vooral 's middags open, voor een ticket van € 2,50.

Bron van de Ill in Winkel

De Ill is de ruggengraat van de Elzas: 217 kilometer lang, stroomt ze door 68 gemeenten, waaronder Mulhouse en Straatsburg, voordat ze bij Offendorf in het Grand Canal d'Alsace uitkomt. Toch begint ze heel bescheiden in Winkel, een dorp in de Elzasser Jura tegen het massief van de Glaserberg, op zo'n 550 meter hoogte, in een landschap van weiden en beukenbossen. Bij de bron stap je met één pas van de ene oever naar de andere. Een bewegwijzerd pad laat je de wandeling naar de hoogten verlengen, en de Allée des Hêtres biedt een weids uitzicht over de heuvels. Het dorp heeft ook een pijnlijke geschiedenis: de inwoners werden in 1939-1940 geëvacueerd naar de gemeente Commensacq in de Landes, waarmee Winkel in 1978 een jumelage sloot ter herinnering aan die uittocht. In de winter trekken het langlaufterrein van Winkel en de sneeuwschoenroutes van de Glaserberg sneeuwliefhebbers aan, als er genoeg sneeuw ligt.

Altkirch

Altkirch, wat 'oude kerk' betekent, is de hoofdstad van de Sundgau en onderprefectuur van de Haut-Rhin, gebouwd op een heuvel boven de Ill en omringd door bossen en heuvels die tegen de uitlopers van de Elzasser Jura aanleunen. De stad werd in de 12e eeuw gesticht en hoorde bij de graven van Ferrette, die de priorij Saint-Morand lieten bouwen. Tot 1845 stond de kerk op de huidige Place de la République en het kasteel op de huidige Place de l'Église; dat jaar werd het grootste deel van het kasteel gesloopt om de nieuwe kerk Notre-Dame-de-l'Assomption te bouwen. Het Musée Sundgauvien, in 1877 ontstaan uit een verzameling Keltische bijlen, verhuisde in 1952 naar de voormalige Maison du Bailli, een gebouw uit de 16e eeuw met een wenteltrap; het brengt archeologie, herinneringen aan de twee wereldoorlogen, meubels en klederdrachten uit de Sundgau en een reeks portretten van de Elzasser schilder Jean-Jacques Henner samen. CRAC Alsace, een Rijnlands centrum voor hedendaagse kunst uit 1992, zit in het voormalige lyceum en brengt veeleisende tentoonstellingen. In het ziekenhuis Saint-Morand heeft de barokke kapel een plafond beschilderd door Giuseppe Appiani. In de straten zie je ook werken van streetart.